از مقاله‌محوری تا مسئله‌محوری؛ بنیاد ملی نخبگان در مسیر یک تحول راهبردی
باشگاه خبرنگاران جوان؛ پریزاد اقبالی -خدایگان، قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان، در نشست با خبرنگاران و در پاسخ به پرسش‌های آنان درباره برنامه‌های بنیاد در راستای تحقق تأکیدات مقام معظم رهبری اظهار کرد: پیام مقام معظم رهبری واجد ابعاد و محور‌های متعددی بود و بنیاد ملی نخبگان برای بررسی و عملیاتی‌سازی بخش‌های مختلف آن، کارگروه‌های تخصصی تشکیل داده است.
وی افزود: پیش از این نیز تغییر رویکرد در زیست‌بوم علم و فناوری کشور در دستور کار قرار داشت و پیام مقام معظم رهبری تأییدی بر مسیری بود که از قبل آغاز شده بود. بر همین اساس، حرکت از فضای دانش‌بنیانی به سمت قدرت‌بنیانی به‌عنوان یک تغییر پارادایم در اکوسیستم علم، فناوری و نخبگانی کشور دنبال می‌شود.
خدایگان با اشاره به اینکه در رویکرد جدید، معیار حمایت از افراد و مجموعه‌های علمی صرفاً شاخص‌های کمی نخواهد بود، تصریح کرد: در گذشته تعداد مقالات، شرکت‌های دانش‌بنیان و محصولات فناورانه از جمله معیار‌های ارزیابی بود، اما اکنون باید بررسی کنیم که این ظرفیت‌ها تا چه اندازه در جامعه اثرگذار بوده‌اند و چه نقشی در حل مسائل اولویت‌دار کشور ایفا کرده‌اند.
وی ادامه داد: در این رویکرد، اثرگذاری علمی و فناورانه، نقش محوری در شناسایی و حمایت از نخبگان خواهد داشت و هدف آن است که ظرفیت‌های علمی کشور در مسیر اقتدار ملی و رفع وابستگی‌های راهبردی به کار گرفته شوند.
ضرورت حمایت ویژه از علوم پایه و علوم انسانی
قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان با تأکید بر اهمیت علوم پایه و علوم انسانی اظهار کرد: این دو حوزه، زیربنای اصلی تولید دانش و توسعه فناوری هستند و غفلت از آن‌ها در نهایت آسیب‌های خود را در کل زنجیره علم و فناوری نشان خواهد داد.
وی افزود: بنیاد ملی نخبگان در برنامه‌های حمایتی خود، رشته‌های اولویت‌دار و حوزه‌های علوم پایه و علوم انسانی را مورد توجه ویژه قرار داده و در برخی طرح‌ها نیز حمایت‌های تشویقی و امتیازات خاصی برای شکل‌گیری حلقه‌های حل مسئله در این حوزه‌ها پیش‌بینی کرده است.
خدایگان با اشاره به تفاوت ماهیتی علوم انسانی با سایر رشته‌ها گفت: معیار‌های شناسایی و ارزیابی نخبگان علوم انسانی باید متناسب با ماهیت و برونداد‌های این حوزه باشد و نمی‌توان از شاخص‌های یکسان برای ارزیابی رشته‌هایی مانند ریاضی، شیمی، مهندسی و علوم اجتماعی استفاده کرد.
وی همچنین با اشاره به برنامه «رویای علمی ایران» در بنیاد علم ایران اظهار کرد: این برنامه با هدف حمایت از پژوهش‌های پیشرو و پرداختن به مسائل حل‌نشده و کشف‌نشده علمی طراحی شده است و به‌ویژه ظرفیت علوم پایه و حوزه‌هایی مانند ریاضیات را مورد توجه قرار می‌دهد.
توسعه حمایت از نخبگان و متخصصان ایرانی خارج از کشور
خدایگان در بخش دیگری از سخنان خود درباره بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان ایرانی خارج از کشور گفت: بنیاد ملی نخبگان طی سال‌های گذشته برنامه‌های مختلفی برای شناسایی و جذب این افراد داشته است و بررسی کارنامه حدود ۱۱ ساله یکی از این برنامه‌ها نشان می‌دهد که نزدیک به ۳۲ درصد افراد جذب‌شده، از دانش‌آموختگان دانشگاه‌های خارج از کشور بوده‌اند.
وی با اشاره به تصویب آیین‌نامه‌های اجرایی مواد ۲ و ۱۶ قانون حمایت از ایرانیان خارج از کشور افزود: بر اساس این آیین‌نامه‌ها، مأموریت بنیاد در شناسایی و حمایت از نخبگان و متخصصان ایرانی خارج از کشور توسعه یافته است.
وی تأکید کرد: یکی از نکات مهم این رویکرد، گسترش دایره شناسایی از نخبگان به متخصصان اثرگذار است تا علاوه بر نخبگان، متخصصان ایرانی خارج از کشور نیز بتوانند از تسهیلات و حمایت‌های پیش‌بینی‌شده بهره‌مند شوند.
اختصاص ۳۲۰۰ واحد مسکونی و زمین به نخبگان
قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان در تشریح اقدامات حمایتی برای نگهداشت سرمایه انسانی کشور گفت: برنامه حمایت از مسکن نخبگان از سال ۱۴۰۳ آغاز شده و تاکنون حدود ۳۲۰۰ واحد مسکونی یا قطعه زمین در سراسر کشور به نخبگان اختصاص یافته است.
وی افزود: با احتساب مواردی که در حال حاضر در فرآیند اجرا قرار دارند، این تعداد به حدود ۳۸۰۰ مورد می‌رسد و پیش‌بینی می‌شود مجموع زمین‌ها و واحد‌های مسکونی اختصاص‌یافته به نخبگان به حدود ۷ هزار مورد افزایش یابد.
خدایگان همچنین به حمایت‌های بیمه تکمیلی و برنامه‌های مختلف بنیاد برای برگزیدگان اشاره کرد و گفت: در طرح‌هایی نظیر جذب هیئت علمی، حمایت از اساتید جوان، طرح شهید کاظمی آشتیانی و طرح شهید چمران، حمایت‌های متنوعی برای تقویت موقعیت علمی و حرفه‌ای نخبگان در نظر گرفته شده است.
تقویت نقش نخبگان در سیاست‌گذاری و حکمرانی
وی با اشاره به ضرورت مشارکت نخبگان در فرآیند‌های تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری کشور اظهار کرد: یکی از مسیر‌های تحقق حکمرانی نخبگانی، تشکیل و تقویت هیئت‌های اندیشه‌ورز در استان‌هاست.
خدایگان ادامه داد: این هیئت‌ها با مشارکت نخبگان، دانشگاه‌ها، استانداری‌ها، آموزش‌وپرورش و سایر دستگاه‌های مرتبط تشکیل می‌شوند و مأموریت دارند مسائل اولویت‌دار هر استان را بررسی و راهکار‌های کارشناسی ارائه کنند.
وی افزود: پیشنهاد‌های این هیئت‌ها متناسب با سطح و ماهیت مسائل، به استانداری‌ها، دستگاه‌های اجرایی، دولت یا مجلس ارائه می‌شود تا زمینه تبدیل ایده‌های نخبگانی به تصمیمات اجرایی فراهم شود.
اتصال دانشگاه و صنعت با طرح‌های جذب نخبگان
قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان با اشاره به ضرورت ارتباط مؤثر میان دانشگاه و صنعت گفت: یکی از مأموریت‌های بنیاد، ایجاد میدان اثرگذاری برای نخبگان در بخش‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی است.
وی از اجرای طرح جذب نخبگان در مراکز علمی و صنعتی خبر داد و افزود: در این برنامه، دانش‌آموختگان برتر دانشگاهی به شرکت‌های بزرگ، هلدینگ‌ها، صنایع و شرکت‌های دانش‌بنیان معرفی می‌شوند و فراخوان سوم این طرح در حال اجراست.
خدایگان همچنین از برگزاری فراخوان چهارم جذب نخبگان در دستگاه‌های اجرایی در آذرماه خبر داد و گفت: این برنامه علاوه بر ایجاد فرصت اشتغال برای نخبگان، زمینه حضور آنان در ساختار‌های اجرایی و مشارکت در حل مسائل حکمرانی را فراهم می‌کند.
وی طرح «جهت» برای جذب اعضای هیئت علمی و طرح «همیار صنعت استانی» را از دیگر برنامه‌های بنیاد برشمرد و تصریح کرد: در طرح همیار صنعت، صنایع و شرکت‌های هر استان مسائل و نیاز‌های تخصصی خود را مطرح می‌کنند و نخبگان با ارائه پروپوزال‌های تخصصی برای حل این مسائل وارد میدان می‌شوند. هزینه‌های اجرای طرح‌های مورد تأیید نیز با استفاده از ظرفیت اعتبار مالیاتی قانون جهش تولید دانش‌بنیان قابل تأمین است.
تدوین برنامه ۱۳ محوری برای تحقق پیام رهبری
خدایگان در پایان با اشاره به برنامه‌ریزی بنیاد ملی نخبگان برای اجرای محور‌های پیام مقام معظم رهبری اظهار کرد: این پیام در قالب ۱۳ محور احصا شده و برای هر یک از این محور‌ها برنامه‌های مشخصی در حال تدوین است.
وی افزود: بخشی از این محور‌ها پیش از این نیز در قالب برنامه‌های بنیاد دنبال می‌شده، برخی نیازمند تقویت و توسعه هستند و در برخی دیگر نیز برنامه‌های جدیدی طراحی شده است.
قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان خاطرنشان کرد: برنامه‌ها در مرحله نهایی‌سازی قرار دارند و پس از تکمیل، همراه با اهداف، سازوکار‌های اجرایی و برآورد‌های بودجه‌ای ارائه خواهند شد.
وی در پایان تأکید کرد: تحقق خیزش علمی عمیق و پرشتاب مستلزم آن است که علم و فناوری از اولویت اعتقادی به اولویت عملیاتی تبدیل شود؛ به این معنا که در تصمیم‌گیری‌های بودجه‌ای و عملکرد دستگاه‌های اجرایی نیز جایگاه واقعی علم و نخبگان مورد توجه قرار گیرد.