تحول در دیپلماسی علمی با همسایگان؛ از ضرورت بازنگری در مدل‌های جذب تا رفع موانع فرسایشی پذیرش دانشجویان پاکستانی در آموزش عالی ایران
رایزن فرهنگی ایران در پاکستان:
به گزارش روابط عمومی وزارت علوم به نقل از سازمان امور دانشجویان، نشست مشترک کارگروه ملی جذب دانشجویان بین‌الملل، مدیران جذب دانشجوی بین الملل دانشگاه‌ها و رایزن فرهنگی ایران در پاکستان با سازمان امور دانشجویان، با حضور دکتر قنبری‌باغستان معاون بورس و امور دانشجویان خارج سازمان، دکتر مشکی رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در پاکستان، دکتر ربانی مدیرکل همکاری‌های علمی و دانشگاهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی به ضورت برخط برگزار شد.
در این نشست، دکتر مشکی با تأکید بر اهمیت استراتژیک توسعه روابط علمی با کشور همسایه پاکستان و لزوم حرکتی قدرتمندتر در این عرصه، به تشریح ساختار آموزش عالی این کشور پرداخت و اظهار داشت: در پاکستان سیستم آموزش عالی زیر نظر کمیسیون آموزش عالی (HEC) اداره می‌شود؛ نهادی قدرتمند که رئیس آن با حکم نخست‌وزیر و برای دوره‌های چهارساله (قابل تمدید تا هشت سال) منصوب شده و جایگاهی هم‌سطح وزیر دارد.
وی افزود: این کمیسیون تمامی امور از جمله اعطای مجوزهای تأسیس، سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی درسی، ارزشیابی، اعتباربخشی، تأمین مالی دانشگاه‌ها و تاییدیه مدارک تحصیلی داخلی و خارجی را مدیریت می‌کند.
به گفته وی، طبق آمارهای رسمی این نهاد، در حال حاضر ۲۷۸ مؤسسه آموزش عالی شامل ۱۶۲ دانشگاه دولتی و ۱۱۶ مؤسسه غیردولتی با بیش از ۲ میلیون و ۲۱۵ هزار دانشجو و حدود ۵۹ هزار عضو هیئت علمی در پاکستان فعال هستند و شناخت و برقراری ارتباط نظام‌مند با کمیسیون آموزش عالی (HEC) که مدیران پیشین و فعلی آن رویکردی بسیار همگرا و دوستدار ایران داشته‌اند، کلید طلایی موفقیت در جذب نخبگان این کشور است.
رایزن فرهنگی ایران در پاکستان با انتقاد صریح از آمار پایین جذب دانشجوی پاکستانی در ایران گفت: در برابر جمعیت ۲۴۰ میلیون نفری پاکستان و در حالی که کشور همجوار ما ظرفیت‌های عظیمی دارد، آمار فعلی جذب دانشجویان پاکستانی در ایران حدود ۱۶۰۰ نفر بسیار ناچیز و تأسف‌بار است.
وی برای تبیین فاصله عمیق ایران با واقعیت‌های میدانی به نمونه قرقیزستان اشاره کرد و افزود: در پی ناآرامی‌های اخیر در قرقیزستان، دولت پاکستان رسماً اعلام کرد که ۳۴ هزار دانشجوی پاکستانی را از این کشور که هیچ‌گونه قرابت زبانی، فرهنگی و مرزی با پاکستان ندارد، تخلیه می‌کند؛ مقایسه این عدد با آمار ۱۶۰۰ نفری ایران به خوبی نشان می‌دهد که چه فاصله عمیقی تا بهره‌برداری از ظرفیت‌های واقعی داریم.
دکتر مشکی با تشریح مدل موفق کشورهای غربی و اروپایی در جذب دانشجوی پاکستانی بیان کرد: دانشگاه‌های خارجی هر ساله در آستانه پایان سال تحصیلی اردیبهشت و خرداد ماه، با اجاره هتل‌های مناسب در اسلام‌آباد و نصب بیلبوردها و اطلاع‌رسانی گسترده، میزهای ارزیابی و مصاحبه اولیه برپا می‌کنند.
وی تصریح کرد: در این روش، پس از بررسی‌های اولیه و پر کردن فرم‌ها، در بازه‌ای کوتاه سه تا چهار ماهه، فرآیند پذیرش نهایی شده و دانشجو بر سر کلاس درس حاضر می‌شود؛ مدلی پویا که هم به سرمایه‌گذاری دانشگاه سرعت می‌بخشد و هم دانشجو را در بهترین سنین عمر معطل نمی‌کند.
رایزن فرهنگی ایران در پاکستان در ادامه، پتانسیل‌ها و مزیت‌های رقابتی ایران را برشمرد و خاطرنشان کرد: برخورداری از مرز مشترک زمینی به عنوان مسیری برای دسترسی آسان و ارزان از طریق مرز کویته و زاهدان مشابه تردد دانشجویان عراقی که برای آخر هفته‌ها جهت تحصیل مقطع دکترا به قم تردد می‌کنند، قرابت‌های عمیق فرهنگی و دینی به واسطه جامعه دین‌مدار و سنت‌گرای پاکستان که نگاهی بسیار مثبت به فرهنگ ریشه‌دار ایران دارد از مزیت‌های رقابتی ایران است.
وی افزود: از دیگر مزیت‌های رقابتی ایران می توان به مزیت اقتصادی ناشی از پایین بودن چشمگیر هزینه‌های تحصیل در ایران نسبت به سایر کشورها برای خانواده‌های پاکستانی، و همچنین وجود شبکه گسترده فرهنگی شامل ۷ خانه فرهنگ به همراه یک رایزنی فرهنگی در شهرهای اسلام‌آباد، لاهور، کراچی، پیشاور، کویته، حیدرآباد و راولپندی اشاره کرد که زیرساختی بی‌نظیر برای تسهیل فرآیند جذب به شمار می‌روند.
دکتر مشکی در ادامه، موانع و آسیب‌های ساختاری جذب را نقد کرد و افزود: نبود نقشه راه مدون و عدم انطباق میان ظرفیت‌ها و نقشه راه دانشگاه‌های داخل با واقعیات میدان خارج از کشور به عنوان نخستین چالش است؛ هرچند واگذاری مسئولیت جذب به خانه فرهنگ راولپندی در سال‌های اخیر با ثبت‌نام اولیه حدود ۵۰۰ نفر و غربالگری حدود ۱۰۰ نفر موفقیت‌هایی به همراه داشت، اما بار سنگین وظایف متعدد رایزنان فرهنگی نیازمند سازوکاری تخصصی‌تر است.
وی روند فرسایشی و زمان‌بر بررسی مدارک و ویزا را از دیگر مشکلات جدی دانست و تصریح کرد: بروکراسی اداری طولانی در ایران که از زمان ثبت‌نام تا صدور ویزا گاه ۷ تا ۸ ماه و حتی بیش از یک سال به طول می‌انجامد، باعث انصراف متقاضیان و گرایش آنان به اشتغال یا کشورهای دیگر می‌شود.
رایزن فرهنگی ایران در پاکستان همچنین به چالش‌های زبانی (دوگانه زبان انگلیسی و فارسی) اشاره کرد و گفت: عدم ارائه گسترده رشته‌ها به زبان بین‌المللی (انگلیسی) در دانشگاه‌های ایران و از سوی دیگر، نبود پیوند ساختاریافته میان دوره‌های آموزش زبان فارسی در خانه‌های فرهنگ (نمایندگی‌های بنیاد سعدی) و پذیرش دانشگاهی، از موانع اصلی است.
وی با اشاره به بازدید اخیر وزیر علوم و دکتر قنبری از بنیاد سعدی، پیشنهاد کرد که برای دوره‌های زبان فارسی در خانه‌های فرهنگ، امتیازات و تخفیفات مشخصی در پذیرش و بورسیه دانشگاهی در نظر گرفته شود تا از صف طولانی یادگیری زبان در داخل ایران جلوگیری شود.
دکتر مشکی با بیان اینکه عدم انطباق بورسیه‌ها با نیاز بازار کار معضل دیگری است؛ افزود: تمرکز فعلی بورسیه‌های ایران عمدتاً بر رشته زبان فارسی در مقطع دکترا است؛ رشته‌ای که در پاکستان بازار کار ندارد ، در حالی که تقاضای اصلی و واقعی در پاکستان معطوف به رشته‌های پزشکی و فنی و مهندسی است و تحقق اهداف تمدنی و تولید نیروی انسانی منطقه‌ای نیازمند بازنگری جدی در این سیاست است.
وی در پایان جانمایی نامناسب و از دست رفتن سفیران فرهنگی را مطرح کرد و یادآور شد که اعزام دانشجویان پاکستانی به دانشگاه‌های مختلف بدون سنخیت‌سنجی فرهنگی، گاهی به دلیل عدم آمادگی میزبان، نتیجه معکوس داده و دانشجو پس از بازگشت به مروج منفی تحصیل در ایران تبدیل می‌شود.
در پایان این نشست، راهکارهای عملیاتی‌سازی دیپلماسی علمی، اصلاح شیوه‌های جذب، هم‌افزایی میان دانشگاه‌ها و شبکه خانه‌های فرهنگ و رفع موانع اداری و بوروکراتیک مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت و مقرر شد موارد مطروحه به عنوان سند راهبردی در دستور کار کارگروه ملی جذب قرار گیرد.