رونمایی و اهدای ماکت کتاب «نقش ارجمند

گامی برای مستندسازی میراث فرش کرمان؛

به گزارش روابط‌عمومی وزارت علوم به نقل از دانشگاه شهید باهنر کرمان، مراسم رونمایی از ماکت کتاب «نقش ارجمند» با حضور مسئولان دانشگاه شهید باهنر کرمان، نمایندگان خانواده ارجمند کرمانی، اعضای بنیاد عام‌المنفعه خیرین دانشگاه و گروه مجری پروژه در سالن کنفرانس دفتر مرکزی دانشگاه شهید باهنر کرمان برگزار شد. این کتاب حاصل مرحله نخست پروژه‌ای پژوهشی است که طی آن ۱۵۰ نقشه فرش از گنجینه خانواده ارجمند - یکی از برجسته‌ترین بنگاه‌های طراحی و تولید فرش کرمان - پاک‌سازی، غربالگری، فهرست‌نویسی و دیجیتالی‌سازی شد.

در ابتدای جلسه دکتر محمدرضا صرفی رئیس پژوهشکده فرهنگ اسلام و ایران، ضمن خیرمقدم به حاضران، روند شکل‌گیری پروژه را تشریح کرد.

وی با اشاره به پیشینه پروژه گفت: این کار از سال‌های قبل آغاز شد. در دوران ریاست دکتر محمدعلی طاهر و با پی‌گیری‌های دکتر حسین نظام‌آبادی پور که در آن دوره معاون پژوهش و فناوری دانشگاه بودند نقشه‌ها از انبار اجاره‌ای که در معرض آسیب حشرات، پرندگان و جوندگان بودند، به پژوهشکده فرهنگ اسلامی و ایران منتقل شدند. طی چند مرحله، پاک‌سازی اولیه و غربالگری لازم انجام شد و با حمایت مسئولان دانشگاه، کارگاه کوچکی در پژوهشکده دایر و تجهیز شد.

دکتر صرفی ادامه داد: اکنون ۱۵۰ نقشه فرش از گنجینه خانواده ارجمند در این کتاب ثبت شده است. تلاش شد با توجه به نقش و اهمیت این خانواده در توسعه فرش کرمان، از میان مجموعه نقشه‌های متعدد و متنوع، مهم‌ترین نمونه‌ها از هر طرح و نقش انتخاب و مطالعات اولیه انجام شود. امیدواریم در گام بعدی، این مجموعه در قالب کتابی که تدوین شده است، منتشر شود و همچنین نقشه‌ها با رعایت ملاحظات حقوقی و امنیتی به‌صورت دیجیتال در وب‌سایت دانشگاه قرار گیرد تا در اختیار پژوهشگران سراسر جهان باشد و هر پژوهشگری که قصد تحقیق درباره فرش کرمان دارد، بتواند با استناد و ارجاع به این میراث ارزشمند کار کند.

در ادامه استاد علیرضا داور، مجری پروژه، روند اجرای کار را مرحله‌به‌مرحله تشریح کرد.

به گفته وی، ابتدا نقشه‌ها بررسی شدند تا سره از ناسره تفکیک شوند، قدمت تاریخی‌شان مشخص گردد و کیفیت طرح و نقش ارزیابی شود. سپس نقشه‌ها به سند و عکس دیجیتال تبدیل شدند تا قابلیت مطالعه تجسمی پیدا کنند. کار مهم بعدی، فهرست‌نویسی اطلاعات مهم نقشه‌ها در یک فایل اکسل طبقه‌بندی‌شده بود تا پژوهشگران به‌راحتی بتوانند موضوعات موردنظر را جست‌وجو کنند.

استاد داور با قدردانی از همکاران گروه اجرایی افزود: سمانه سعیدی به‌عنوان متخصص دوم گروه در بخش فهرست‌نویسی و امینه محمودی در بخش عکاسی و بسته‌بندی همکاری‌های ارزشمندی در این پروژه داشتند.

وی درباره مرحله پایانی توضیح داد: در خاتمه، نقشه‌ها برای آماده‌سازی جهت نگهداری در آرشیو یا مرمت، بر اساس پروتکل‌های موجود بسته‌بندی شدند تا بر اساس تصمیم‌های بعدی اقدام شود. نکته مهم این است که در این مرحله هیچ کار مرمتی روی نقشه‌ها انجام نشده است؛ بلکه نقشه‌ها تنها تا جایی که برای آماده‌شدن در میز عکاسی لازم بود، تمیز شدند و سپس عکاسی و چیدمان صورت گرفت. اگر نقشه‌ای نواقصی داشت، جای آن خالی گذاشته شد تا مجموعه‌ای صادقانه، قابل‌مطالعه و قابل‌ارائه تهیه شود.

مجری این پروژه تأکید کرد که دو نکته در این مجموعه اهمیت داشت: نخست، انحراف رنگی میان آنچه عکس نشان می‌دهد و واقعیت کاغذی نقشه بسیار کم باشد؛ و دوم، اعوجاجی در طرح و نقش ایجاد نشود. به عنوان مثال اگر طرح حلزونی، به شکل بیضی است، آن را صاف نکنیم و اگر کاغذی پاره شده، نقش را در نرم‌افزار بازآفرینی نکنیم.

وی با ابراز تأسف یادآور شد: متأسفانه در سال‌های گذشته گروهی تصمیم گرفتند نقشه‌ای ناقص را برای تولید فرش آماده کنند؛ در آن نقشه، بخش پاره‌شده دچار دخل و تصرف شده و با کاغذ دیگری که به اصل نقشه چسبانده شده بود، تلاش کرده‌اند نقش را بازآفرینی کنند.

به گفته استاد داور، این کتاب شامل ۱۵۰ نقشه معرف طرح و نقش فرش کرمان در بنگاهی برجسته مانند ارجمند است که از دوره پهلوی اول تا پایان دوره پهلوی دوم و چند نمونه نیز از دوران پس از انقلاب اسلامی را در بر می‌گیرد و معرفی خوبی از رنگ و نقش تولیدات ارجمند است که در فرش کرمان و ایران جایگاه ویژه‌ای داشته است.

استاد داور در ادامه توضیح داد که نقشه‌های مرحله اول این پروژه بیشتر به‌صورت «گرته» هستند؛ به این معنی که از نقشه اصلی باید چند نسخه کپی تهیه می‌شد. استادکار وقتی نقش اصلی را می‌کشید، نقش را برعکس روی کاغذهای مخصوص می‌گذاشت و با شیئی شبیه نعلبکی روی آن می‌کشید و سپس شاگرد کارگاه، آن نقش را پررنگ می‌کرد.

وی در پایان یادآور شد: این مجموعه مربوط به دوره‌ای هستند که مراودات فرهنگی بسیار زیاد بوده و تلاش می‌شده سلیقه کشورهای مختلف از چین و ژاپن تا اروپا و آمریکا نیز تأمین شود.

دکتر ایمان زکریایی کرمانی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه اصفهان و ناظر علمی پروژه، در ارتباط تلفنی ضمن قدردانی از زحمات انجام‌شده گفت: کار خوب و بزرگی در پژوهشکده فرهنگ اسلام و ایران و با همراهی بنیاد عام‌المنفعه خیرین و خانواده ارجمند انجام شد، این کار هم به لحاظ معنوی و هم از حیث کمّی و کیفی بسیار ارزشمند است. روانشاد محمد ارجمند کرمانی از مفاخر فرهنگی و اجتماعی کرمان بوده‌اند و شایسته بود درباره کارهای ایشان چنین اقدامی انجام شود. من به‌عنوان ناظر از ابتدا در جریان روند کار بودم و انصافاً کار نهایی فراتر از انتظار خود من بود؛ نقشه‌ها سامان یافت، پروژه عکاسی با دقت و کیفیت انجام شد و فهرست‌نویسی نیز با نگاه مطالعاتی و پژوهشی صورت گرفت.

وی ادامه داد: اگر این کار درباره سایر آثار ارجمند یا کارهای سایر خانواده‌های فعال در زمینه فرش کرمان ادامه یابد، می‌تواند مسیر را هموارتر کند. در این پروژه تمام تعهدات پژوهشی انجام شد و نظرات ما نیز اعمال شد. به اعتقاد من این اثر می‌تواند به‌عنوان یکی از مستندات تاریخ فرش کرمان مطرح باشد و منبع بسیار خوبی برای پژوهشگران و علاقه‌مندان این حوزه است. به لحاظ کمّی و کیفی، این کار را صددرصد تأیید می‌کنم و از مجریان و حامیان و پی‌گیری‌های مجموعه دانشگاه تشکر می‌کنم.

دکتر علی‌اصغر مقصودی، معاون پژوهشکده فرهنگ اسلامی و ایران، درباره خاستگاه و ایده نخست پروژه توضیح داد: ایده اصلی از ارتباطاتی بود که با دانشگاه برلین داشتیم. کار مهمی که آن مجموعه انجام می‌دهد، حفظ میراث در معرض خطر است و با حمایت مسئولان دانشگاه، این پروژه در همان راستا انجام شد. تقاضای ما این است که فضای کارگاهی پژوهشکده تجهیز و توسعه پیدا کند و با امکانات بهتری کار ادامه یابد تا سایر خانواده‌های کرمانی نیز با اعتماد و انگیزه بیشتری برای حفظ میراث‌فرهنگی و هنری کرمان با دانشگاه همکاری و همراهی داشته باشند.

دکتر علیرضا سعیدی، معاون پژوهش و فناوری دانشگاه نیز در مورد اهمیت انجام این پروژه گفت: ما در مجموعه دانشگاه شهید باهنر کرمان سعی کردیم تسهیل‌گر باشیم و خوشحالیم که کار به نحو فاخر و ارزشمندی انجام شد و رضایت خانواده ارجمند را نیز فراهم کرد. این حداقل کاری بود که می‌توانستیم برای فرش کرمان انجام دهیم. لازم است خاطرنشان کنم وقتی روانشاد محمد ارجمند کرمانی، سلطان فرش ایران و دنیا به رحمت خدا رفت، این خبر به دلیل ارزش کار و جایگاه فرهنگی و تجاری وی بلافاصله در بخش خبری رادیوهای خارجی منتشر شد و مایه تأسف بود که پس از آن، خدمات مرحوم ارجمند در ایران و به‌ویژه در حافظه تاریخی کرمان فراموش شود. چنین برندی در فرش کرمان نباید فراموش شود و ضرورت داشت در راستای احیای فرش کرمان این گام برداشته شود.

وی افزود: در بسیاری از کشورها و حتی استان‌های دیگر ایران، برای داشته‌های کوچک ارزش قائل می‌شوند، برندسازی می‌کنند و آن را در سطح جهانی مطرح می‌کنند؛ اما متأسفانه میراث‌فرهنگی و نفیس کرمان بعضاً مغفول می‌ماند. امیدواریم پژوهشکده فرهنگ اسلامی و ایران در انجام پروژه‌های مشابه فعال‌تر باشد. یکی از مسئولیت‌های دانشگاه، تأثیرگذاری در جامعه است و در این دست موارد، به‌ویژه در حوزه هنر، می‌توانیم به‌عنوان دانشگاه معین استان نقش مؤثرتری ایفا کنیم و نسبت به همه مسائل، از جمله مفاخر فرهنگی و آثار فرهنگی و هنری، فعال باشیم.

علی ارجمند، به نمایندگی از خانواده ارجمند، از دانشگاه شهید باهنر کرمان، بنیاد عام‌المنفعه خیرین دانشگاه، پژوهشکده فرهنگ اسلامی و ایران و به‌ویژه گروه اجرایی پروژه قدردانی کرد و گفت: این پروژه کار سختی بود که به همت شما انجام شد؛ طرح‌ها و نقشه‌ها پراکنده بودند و به نظم و رسیدگی نیاز داشتند. فکر می‌کنم کار خوبی انجام شد؛ تصور می‌شد بیشتر از این زمان ببرد، ولی به کمک همه در زمان مناسبی به سامان رسید. تلاش شما و لطفی که در حق خانواده، صنعت فرش کرمان و ایران انجام داده‌اید، ستودنی است. امیدواریم موجب اطمینان و همراهی سایر خانواده‌هایی باشد که در سال‌های گذشته صنعت فرش کرمان فعال بوده‌اند و اکنون فعالیتی ندارند تا آن‌ها نیز در اقدامی مشابه با دانشگاه مشارکت کنند و در نتیجه، آوازه و اعتبار گذشته فرش کرمان احیا شود.

وی افزود: امیدواریم کتابی که منتشر می‌شود، کاربردی شود و در اختیار دانشجویان، استادان و پژوهشگران این حوزه قرار گیرد. وی همچنین یادآور شد: در نخستین روزهای شروع این پروژه همه اذعان داشتند که اطلاعات کافی درباره فرش کرمان در دسترس نیست، حال‌آنکه درباره فرش تبریز، قم و کاشان منابع و اطلاعات بیشتری موجود است. همه ما می‌خواستیم از این طریق خدمتی فرهنگی به کرمان ارائه شود.

دکتر مامک نصیری نسب، یکی دیگر از اعضای خانواده ارجمند نیز از همه دست‌اندرکاران تشکر کرد و ابراز امیدواری کرد این گنجینه ارزشمند در غنای فرهنگی و ترویج هنر فرش به کار گرفته شود.

وی به‌ویژه از تلاش‌های دکتر مصطفوی و بنیاد عام‌المنفعه خیرین دانشگاه قدردانی کرد که اگر پی‌گیری‌ها و حمایت‌های انجام شده در قالب این مجموعه نبود، این پروژه به سرانجام نمی‌رسید.

دکتر حسین نظام‌آبادی پور، رئیس دانشگاه شهید باهنر کرمان، در پایان جلسه بار دیگر از همه دست‌اندرکاران پروژه و خانواده ارجمند که به دانشگاه اعتماد کردند و همراه شدند، قدردانی کرد و از دکتر نصرالله گرامی و دکتر سیدعلی مصطفوی که از بزرگان دانشگاه هستند و دلسوزانه بخش عظیمی از کارهای دانشگاه را بدون هیچ‌گونه چشمداشت به‌پیش می‌برند، سپاسگزاری کرد.

رئیس دانشگاه همچنین خبر مسرت‌بخشی اعلام کرد: مجموعه فرش الماس کویر نیز علی‌رغم فعالیت در حوزه تولید فرش ماشینی، با همکاری دانشگاه در زمینه حمایت از فرش دستباف اقدامات ارزشمندی انجام داده است. اطلاع و بازدید از اقدامات این پروژه در ایجاد انگیزه و علاقه‌مندی برای تداوم این راه، توسط مجموعه الماس کویر بسیار مؤثر بود؛ بنابراین اقدامات این‌چنین ارزشمند، حرفه‌ای و کارشناسی می‌تواند حمایت مجموعه‌های دیگر را نیز جلب کند.

دکتر نظام‌آبادی پور در ادامه، با طرح پیشنهاد ایجاد و راه‌اندازی موزه فرش در دانشگاه شهید باهنر کرمان با حمایت خانواده ارجمند، دانشگاه را بستری شایسته و ماندگار برای تحقق این ایده دانست.

وی با اشاره به جایگاه دانشگاه به‌عنوان نهادی علمی و پژوهشی، تأکید کرد؛ این دانشگاه به عنوان دانشگاه معین استان می‌تواند فارغ از فراز و فرودهای سیاسی و اجتماعی، میراث ارزشمند فرش کرمان را در فضایی علمی، پژوهشی و ماندگار حفظ، معرفی و به نسل‌های آینده منتقل کند.

در پایان این مراسم، پنج نسخه از ماکت کتاب «نقش ارجمند» به اعضای خانواده روانشاد حاج‌محمد ارجمند کرمانی اهدا شد.

جمعی از اعضای خانواده روانشاد حاج‌محمد ارجمند کرمانی به نمایندگی از فرزندان ایشان، شامل علی ارجمند، یاسمین ارجمند، نگار فره‌وشی و دکتر مامک نصیری نسب؛ اعضای هیئت‌مدیره بنیاد عام‌المنفعه خیرین دانشگاه، شامل دکتر نصرالله گرامی، دکتر سید علی مصطفوی و مهندس علی رسایی؛ و اعضای گروه مجری و عوامل پژوهشی پروژه، شامل استاد علیرضا داور، مجری پروژه، سمانه سعیدی، همکار و پژوهشگر بخش فهرست‌نویسی، و امینه محمودی، کارشناس بخش عکاسی و مستندنگاری، به همراه دکتر حسین نظام‌آبادی پور، رئیس دانشگاه؛ دکتر محمدعلی نورالهی، مدیر حوزه ریاست و روابط‌عمومی؛ دکتر علیرضا سعیدی، معاون پژوهش و فناوری؛ دکتر احمد یوسف‌زاده، معاون فرهنگی و اجتماعی؛ دکتر محمدرضا صرفی، رئیس پژوهشکده فرهنگ اسلام و ایران؛ دکتر علی‌اصغر مقصودی، معاون پژوهشکده؛ دکتر عباس آذرانداز، رئیس گروه پژوهشی فرهنگ و زبان‌های ایرانی؛ و امیر لری‌زاده، مدیر فرهنگی و اجتماعی دانشگاه شهید باهنر کرمان، در این مراسم حضور داشتند.