دانشگاه مازندران، میزبان اولین نشست تخصصی پژوهش‌های علوم میراثی حوزه دریای کاسپین
دریای کاسپی: نام، جایگاه و میراث؛ دانشگاه مازندران، میزبان اولین نشست تخصصی پژوهش‌های علوم میراثی حوزه دریای کاسپین
دریای کاسپی: نام، جایگاه و میراث؛
به گزارش روابط عمومی وزارت علوم به نقل از دانشگاه مازندران، اولین نشست از سلسله نشست‌های تخصصی پژوهش‌های علوم میراثی حوزه دریای کاسپین با عنوان: دریای کاسپی: نام، جایگاه و میراث با حضور جمعی از مسئولان، دانشمندان، پژوهشگران، باستان‌شناسان، محققان و دانشجویان این حوزه به همت دبیرخانه پژوهش‌های علوم میراثی، پژوهشگاه میراث فرهنگی، دانشگاه مازندران و اداره کل میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی استان‌های گیلان، مازندران و‌گلستان در سالن همایش شهید آوینی دانشکده هنر و معماری برگزارشد.
شناخت دریای کاسپی و جوامع پیرامون آن، نیازمند نگاهی میان‌رشته‌ای است
بر اساس این گزارش، دکتر جمال قاسمی معاون پژوهش و فناوری دانشگاه مازندران با تاکید بر اینکه در این نشست، درباره موضوعی گفت‌وگو می‌کنیم که صرفا یک موضوع جغرافیایی یا تاریخی نیست، بلکه با هویت، حافظه فرهنگی، دانش بومی و میراث مشترک مردمان پیرامون دریای کاسپی پیوند خورده است، گفت: نام یک دریا، یک سرزمین یا یک مکان تاریخی، گاهی فراتر از یک عنوان جغرافیایی است؛ نام‌ها می‌توانند حامل روایت‌هایی از تاریخ، ارتباطات فرهنگی و تحولات اجتماعی باشند. از این منظر، پرداختن به نام و جایگاه دریای کاسپی، فرصتی برای بازاندیشی در نسبت میان جغرافیا، تاریخ و میراث فرهنگی است.
دکتر قاسمی با اشاره به این نکته که دانشگاه مازندران، به اعتبار جایگاه علمی و موقعیت جغرافیایی خود در شمال کشور، می‌تواند در شناخت علمی این میراث، نقش موثری ایفا کند، گفت: باور ما این است که شناخت دریای کاسپی و جوامع پیرامون آن، نیازمند نگاهی میان‌رشته‌ای است؛ نگاهی که تاریخ و باستان‌شناسی را در کنار معماری، مردم‌شناسی، صنایع دستی، محیط‌زیست، گردشگری و فناوری‌های نوین قرار دهد.
وی افزود: در حوزه باستان‌شناسی، مطالعه محوطه‌های تاریخی، سکونتگاه‌های ساحلی و آثار برجای‌مانده از زندگی مردمان این منطقه، می‌تواند به شناخت بهتر الگوهای استقرار، ارتباطات تجاری و تحولات فرهنگی کمک کند. همچنین در حوزه معماری، بررسی معماری بومی و تاریخی مازندران، سازگاری آن با اقلیم و محیط طبیعی و دانش نهفته در شیوه‌های ساخت‌وساز، بخشی از میراثی است که باید مستند، مطالعه و حفاظت شود.
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه مازندران با بیان اینکه صنایع دستی و هنرهای بومی، تنها محصولات هنری نیستند؛ بلکه بازتاب‌دهنده مهارت‌ها، دانش نسل‌ها، هویت محلی و شیوه‌های زیست مردمان این سرزمین‌اند، تصریح کرد: پژوهش در این حوزه‌ها، در کنار مستندسازی میراث ناملموس، می‌تواند زمینه‌ساز پیوند میان حفاظت از میراث فرهنگی، گردشگری پایدار و توسعه اقتصادی جوامع محلی باشد. از سوی دیگر، ظرفیت دانشگاه در علوم پایه، مطالعات محیطی و فناوری‌های نوین می‌تواند به مستندسازی دقیق‌تر آثار، تحلیل داده‌های تاریخی و مکانی و شناخت بهتر رابطه انسان و محیط در طول زمان کمک کند. بنابراین، موضوع دریای کاسپی فرصتی ارزشمند برای هم‌افزایی دانش‌ها و شکل‌گیری پژوهش‌هایی است که از مرزهای یک رشته فراتر می‌روند.
دکتر قاسمی خاطرنشان کرد: در این مسیر، همکاری دانشگاه مازندران با پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری اهمیت ویژه‌ای دارد و ما این نشست را فرصتی مغتنم برای تقویت گفت‌وگوهای علمی و بررسی زمینه‌های همکاری مشترک می‌دانیم. امیدواریم بتوانیم با تکیه بر ظرفیت‌های علمی دو مجموعه، زمینه تعریف طرح‌های پژوهشی مشترک، توسعه مطالعات میدانی، حمایت از پایان‌نامه‌ها و رساله‌های مرتبط، مستندسازی میراث فرهنگی منطقه و انتشار دستاوردهای علمی را فراهم کنیم. همچنین تدوین یک دستورکار پژوهشی مشترک درباره میراث تاریخی، معماری، صنایع دستی و فرهنگ جوامع ساحلی دریای کاسپی، می‌تواند یکی از مسیرهای عملی این همکاری باشد.
عضو هیئت رئیسه دانشگاه تاکید کرد: از نگاه ما، دانشگاه زمانی می‌تواند نقش خود را به‌خوبی ایفا کند که دانش تولیدشده را به شناخت عمیق‌تر جامعه، حفاظت از سرمایه‌های فرهنگی و ارایه راه‌حل برای مسایل امروز پیوند دهد. میراث فرهنگی صرفا یادگار گذشته نیست؛ سرمایه‌ای برای ساختن آینده نیز هست. امیدوارم این نشست، افزون بر تبادل دیدگاه‌های علمی، سرآغاز همکاری‌های مؤثر و ماندگار میان دانشگاه مازندران و پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری باشد.
دریای کاسپی، پیوندی از میراث غنی و هویت ایرانی
دکتر حسین ایزدی، ضمن قدردانی از زنده نگه داشتن نام دریای کاسپی اظهار داشت: به واسطه مرکزیت و اهمیت موضوع در استان‌های شمالی، استان مازندران، به عنوان دبیرخانه اجرایی دریای کاسپی انتخاب شده است. دریای کاسپی، صرف یک پژوهش علمی و زنده نگه داشتن فقط نام این دریا نیست، بلکه می‌تواند پیوندی از میراث غنی و هویت ما را نشان دهد.
مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری استان مازندران، با بیان اینکه دستگاه‌های اجرایی بدون ارتباط با دانشگاه، اندیشمندان و پژوهشگران نمی‌توانند به آنچه که می‌خواهند دست پیدا کنند، تصریح کرد: ما باید قدر دانشگاه مادر و جامعه استان را بدانیم، زیرا این دانشگاه و اندیشمندان آن، می‌توانند، به دستگاه‌های اجرایی مختلف برای رسیدن استان به توسعه علمی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کمک کنند. این مقدمه علمی و پژوهشی زمانی می‌تواند تاثیر‌گذار باشد که دانشگاه کمک کند تا نام دریای کاسپی ثابت و هویدا شود و همچنین فقط صرف نام نیست، خروجی و نتایج حاصله که در آینده می‌تواند ما را به فعلیت برساند نیز مهم است. در این زمینه دستگاه‌های اجرایی درکنار دانشگاه است.
دکتر ایزدی با اشاره به اهمیت صنایع دستی در روایت تاریخ اظهار داشت: در محوطه دانشگاه، صنایع دستی استان به خوبی نشان داده شده است. در هر پژوهشی اگر بخواهیم زمان و سیر تاریخ را نشان دهیم، می‌توانیم از صنایع دستی کمک بگیریم. زیرا صنایع دستی یک منطقه نشان می‌دهد که، معیشت، زندگی، هزینه و درآمد مردم آنجا چگونه بوده است و از آنجا ما می‌توانیم قسمتی از تاریخ را تخمین بزنیم و برای مردم بازگو کنیم.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری استان مازندران، در پایان سخنان خود بیان کرد: اگر امروز این سلسله نشست‌ها و ارتباطات علمی رخ داده است، امیدواریم به نتایج علمی مفیدی دست پیدا کنیم تا کمک کند علاوه بر ثبات این نام، همراه با نتایجی که ما را به مقصود نهایی می رساند، باشد.
باید در کنار نام بین‌المللی خلیج فارس، نام بین‌المللی دریای کاسپی را هم بیان کنیم
دکتر محمد ابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، در خصوص اهمیت نام دریای کاسپی اظهار داشت: در مکاتبات بین‌المللی و در متون بین کشورها و در میان نام‌های قدیمی، نام کاسپی، قدیمی‌تر است. لذا باید در کنار نام بین‌المللی خلیج فارس، نام بین‌المللی دریای کاسپی را هم بیان کنیم.
رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، با اشاره به شکل‌گیری مرکز پژوهش دریای کاسپی در استان مازندران، تصریح کرد: مرکز پژوهش دریای کاسپی، در شورای پژوهشی دانشگاه مصوب شد و مرکزیت آن را در استان مازندران، که در وسط دو استان گلستان و گیلان واقع شده، قرار دادیم. تا این مرکز بتواند با همکاری دانشگاه‌ها و نهادهای دیگر، بتواند آداب و رسوم و هنرهای بومی که وجود دارند و در حال از بین رفتن هستند، جمع کند تا فراموش نشوند و در این زمینه اداره کل هم پشتیبانی خواهد کرد.
دکتر زارعی در پایان سخنان خود گفت: امیدواریم در این همایش و با قرارگرفتن در کنار یکدیگر، اتفاق‌های مبارکی رخ دهد. زیرا این همایش ما را به سمت کارهای بهتر راهنمایی می‌کند و می‌تواند چراغ راه آینده ما باشد.
"فرهنگ‌های کهن کرانه‌های دریای کاسپی"
دکتر رحمت عباس‌نژاد سرستی عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه مازندران نیز در سخنانی با موضوع "فرهنگ‌های کهن کرانه‌های دریای کاسپی" گفت: استان مازندران از غنای فرهنگی و تمدنی دیرینه‌ای برخوردار است و از لحاظ باستان‌شناسی منطقه‌ای به همراه دشت گرگان در شرق و دشت‌های گیلان در غرب، با مناطق شمال شرق ایران، غرب آسیای میانه، جبهه جنوبی البرز مرکزی (دشت‌های دامغان، سمنان، ورامین، تهران، کرج، ساوجبلاغ و قزوین)، آذربایجان، و حتی قفقاز دارای برهم‌کنش‌های فرهنگی، تمدنی و تاریخی است.
دکتر عباس‌نژاد افزود: منطقه گرم رود بلیران آمل با ۳۵ هزار سال قدمت، غارهای هوتو، کمربند و التپه با حدود ۱۴ هزار تا ۸ هزار سال دیرینگی، و غار کمیشان در نکا نیز با تقریبا ۱۲ هزار تا ۸ هزار سال سابقه، از قدیمی‌ترین محل‌های استقرار انسان به شمار می‌روند. شواهد حضور انسان در دوره‌های نوسنگی، مس‌سنگی، مفرغ و آهن در برخی از نقاط مازندران به‌دست آمده است. مازندران در دوره‌های تاریخی (به‌ویژه اشکانی و ساسانی) و دوران اسلامی (بخصوص صفوی) از مراکز مهم فرهنگی، شهری و حکومتی بوده است.
عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه مازندران با تاکید بر اینکه منطقه‌ای با چنین دیرینگی، شایسته مطالعات باستان‌شناسی دامنه‌دار و هدفمند است، تصریح کرد: متاسفانه تا کنون با وجود غنای بالای شواهد باستانی و تاریخی، شاهد پژوهش‌های فراگیرو علمی نبوده‌ایم.
وی ادامه داد: مهم‌ترین چالش‌ها و ضعف‌های باستان‌شناسی در مازندران عبارتند از: ۱)کمبود مطالعات گاهنگاری و تاریخ‌گذاری دقیق و مطلق محوطه‌های کهن و باستان؛ ۲)فقدان تحقیقات محیطی و دیرین‌اقلیم‌شناسی به منظور بازسازی شرایط آب و هوایی دوره‌های گذشته و نوسانات سطح آب دریای کاسپی، و واکنش جوامع انسانی به این تحولات؛ ۳)کمبود دانش و داده‌های علمی مربوط به حدود ۱۰ هزار سال کشاورزی و دامداری و تولید غذا در این منطقه؛ ۴)ضعف در ارتباطات علمی و دانشگاهی در سطح بین‌المللی؛ و ۵)روند رو به نابودی محوطه‌ها و استقرارگاه‌های باستانی و تمدنی.
دکتر عباس‌نژاد در پایان اظهار داشت: همکاری‌های مشترک دانشگاه‌های استان به‌ویژه دانشگاه مازندران با پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، و نیز اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مازندران و همچنین، دیگر نهادها و دستگاه‌های اجرایی مرتبط، موجب می‌گردد که ضعف‌ها و آسیب‌های مذکور کاهش یابد و ثبات نسبی در امر مدیریت منابع میراثی و تمدنی رفته‌رفته حاکم شود.
در ادامه این نشست، برخی از صاحب‌نظران و محققان مرتبط با این نشست، به ارایه مقالات و سخنرانی علمی و تخصصی پرداختند که عبارت بود از:
اهمیت جایگاه و نام دریای کاسپی- دکتر مهرداد ملک زاده عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
فرهنگ‌های کهن گرانه‌های دریای کاسپی- دکتر رحمت عباس نژاد عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران
دریای خزر در آینه انسان شناسی- دکتر قاسم حسنی عضو هیات علمی دانشگاه مازندران
کرانه‌های جنوبی دریای کاسپی، از غارنشینی تا آغاز دهکدهنشینی دکتر حسن فاضلی نشلی عضو هیات علمی دانشگاه تهران
میراث کاسپین، ضرورت حفاظت علمی و پایدار از محیط زیست دریای کاسپی- دکتر صادق صالحی عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران
دریای کاسپی؛ گنجینه‌ای بیتا و بیتاب- دکتر عبدالعلی موحدی نیا عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران
اهمیت و جایگاه سیاسی حوزه جنوبی دریای کاسپی در سده‌های میانه تاریخ ایران- دکتر امامعلی شعبانی عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران
همچنین پیش از این نشست، دکتر محمد ابراهیم زارعی رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با حضور در دفتر ریاست دانشگاه با دکتر ابراهیم صالحی عمران دیدار و پیرامون موضوعات مختلف از جمله راه‌های ارتباط و تعامل مشترک گفت‌وگو کردند.